Türkiye’de ifade özgürlüğüne yönelik baskının öncelikli hedefi gazeteciler ve akademisyenler. Yüzlerce gazeteci ve akademisyen hakkında soruşturma açıldı, birçoğu tutuklandı. Bu site ifade özgürlüğünü kullandığı için soruşturma ve kovuşturmaya uğrayanlar hakkındaki yasal süreci takip etmektedir.
Basına yönelik sansür T24’le başlamadı. Başka yayıncıların engellenmesine karşı süren sessizlik, sansürün sınırlarını genişletti. Bugün aranan çözümler ise sorunun gerçek boyutunu hâlâ ıskalıyor
ALİ SAFA KORKUT
İngiliz yazar Patricia Fara, “Bilim: Dört Bin Yıllık Bir Tarih” isimli kitabında, “mesele çözümü göremiyor olmaları değil, problemi göremiyor olmaları” diyor.
Bu sözü ilk okuduğumda, sonrasında onu bu kadar sık kullanacağımı tahmin etmemiştim. Halbuki Türkiye’de yaşayan biri olarak bunu öngörebilmeliydim. Gerçi mesele yalnızca benim bunu öngörememiş olmam da olmayabilir. Belki de benim tahminimden bağımsız olarak, tıpkı T24’e erişim engeli getirilmesinin ardından yaşananlarda olduğu gibi bu sözü akla getirecek şekilde yürütülen tartışmaların sayısı giderek arttı.
T24’ün internet sitesi ve X hesabı hakkında erişim engeli kararı verilmesi, üstelik bunun platformun internet sitesinde yayımlanan 118 köşe yazısı işaret edilerek, “LGBTİ+ propagandası” yapıldığı iddiasına dayandırılması trajikomik bir durum. Öyle ki Naghan Alçı gibi iktidara yakınlığıyla bilinen isimler dahi kararı eleştirdi.
Alçı’dan bağımsız olarak da bu sansüre karşı, olması gerektiği gibi hayli büyük bir tepki verildi. Özellikle basın mensupları, meslek örgütleri, sivil toplum kuruluşları ve kamuya mâl olmuş kişiler bu hukuksuzluğu yüksek sesle dile getirerek dayanışma mesajları yayımladı. Bunda kararın absürtlüğünün yanı sıra T24’ün, siyasi ve ideolojik konumlanmalardan bağımsız olarak, Türkiye’nin en görünür ve en çok takip edilen internet haber sitelerinden biri olmasının da önemli bir payı var.
Bununla birlikte, aynı dönemde yalnızca T24 değil, aralarında çok sayıda gazetecinin bulunduğu binlerce kullanıcının sosyal medya hesabı hakkında da erişim engeli kararları verilmesi nedeniyle mesele -yalnızca basına yönelik boyutuyla da olsa- hâlâ sıcaklığını koruyor.
Öyle ki özellikle gazeteciler ve meslek örgütleri, bu kez erişim engellerini gerçekten büyük bir tehdit olarak değerlendirmeye ve buna karşı kararlı bir biçimde çözüm aramaya başladı. Dürüst olmak gerekirse meselenin medya tarafından daha önce hiç bu kadar kararlı ve kalabalık bir şekilde ele alındığını, üzerinde bu denli kafa yorulduğunu görmemiştim. Fakat üzülerek söylemeliyim ki bu tepki ve çözüm arayışı için çok ama çok geç kalındı, hatta bana kalırsa artık iş işten geçti. Böyle düşünmemin de iki sebebi var.
Basına ilk kez uygulanmıyor
Birincisiyle başlayayım: Erişim engeli basına, özellikle de bağımsız basına karşı ilk kez uygulanmıyor.
Örneğin Kürt basınının önemli seslerinden, Türkçe de yayın yapan Mezopotamya Ajansı yıllardır düzenli olarak erişime engelleniyor.
Ajansın yalnızca bu yılın ilk dokuz ayında, çeşitli sosyal medya platformlarındaki tam 24 farklı hesabına erişim engeli getirildi. Yine Kürt basınının bir diğer paydaşı Jinnews’ün de aynı dönemde 13 farklı X ve TikTok hesabı erişime engellendi.
Özgürüz 5; Azadiya Welat, Etkin Haber Ajansı, Evrensel Gazetesi (Ekmek ve Gül ile Genç Hayat ekleriyle birlikte), Köz Gazetesi, Kızıl Bayrak, Jiyan News ve Yeni Yaşam Gazetesi 3; Hatay Onuncu Köy Gazetesi ise 2 ile bu yıl sosyal medya hesapları birden fazla kez engellenen/engel kararı verilen haber platformları arasında yer aldı.
LGBTİ+ odaklı habercilikte de tablo farklı değil.
Kaos GL’nin yalnızca 12-16 Eylül tarihleri arasında, çeşitli sosyal medya platformlarındaki dokuz farklı hesabına ve iki alan adına erişim engeli getirildi. LGBTİ+ haberciliği yapan bir diğer platform Velvele’nin de yine aynı dönemde beş sosyal medya hesabı ile bir alan adına erişim engellendi. Üstelik bu sosyal medya hesaplarından ikisi haziran ayında verilen kararla zaten erişime engellenmişti.
Bunların dışında Amerika’nın Sesi Kurdi, Cumhuriyet Gazetesi, Gazete Perperik, Sendika.Org, Sol Haber ve The Amargi de bu yıl sosyal medya hesapları hakkında erişim engeli kararı verilen 15’i aşkın yayıncı arasında yer aldı.
Alan adı engellemelerine yönelip biraz daha geriye gidersek tablo daha da çarpıcı hâle geliyor. Sendika.Org’un 2015 ile 2020 yılları arasında 63, Jinnews’in 2015’ten bu yana 55, Etkin Haber Ajansı’nın (ETHA) ise yalnızca 2022 yılında 21 farklı alan adına erişim engeli getirildi.
Fakat bu yayıncıların hiçbiri, engellendikleri dönemlerde bugün T24’ün konuşulduğu ölçüde konuşulmadı. Maruz kaldıkları sansüre karşı bugünkü kadar geniş, organize ve çözüm isteğinde kararlı bir tepki de ortaya çıkmadı.
Burada T24’ün engellenmesinin gündem olmasından şikayetçi olduğum düşünülmesin. Bilakis, hem bu yazıyı yazmamı gerektirecek bir tartışma ortamı yaratması hem de sansüre karşı ilk kez bu kadar kararlı bir medya ortamı oluşturduğu için bu gündemin varlığından ve sürmesinden memnunum.
Burada şikayetçi olduğum iki şey var:
Birincisi, elbette T24’e erişimin engellenmesi.
İkincisi ise basın mensupları ve meslek örgütlerinin, o zaman da basın ve ifade özgürlüğüne yönelik bir baskı aracı olarak kullanılan önceki erişim engeli kararları karşısında, otoritelerin T24’ü engelleme kararını rahatlıkla verebilecek kadar tepkisiz kalması.
Zira gazeteciler ve meslek örgütleri, bugüne kadar çoğunlukla aynı iki tepkiyle yetindi:
Üstelik bu tepki gibi görünen tepkisizlik hali bile yukarıda bahsettiğim yayımcıların engellenmesi karşısında şimdiki kadar güçlü bir şekilde sergilenmedi.
T24’ün bu kadar kolay engellenebilmesinde bu tepkisizliğin de etkili olduğunu düşünüyorum.
Çünkü dijital alandaki basın ve ifade özgürlüğüne ilişkin bugüne kadar yaptığım inceleme ve araştırmalarda karşıma çıkan örüntü hemen hep aynıydı: Basına yönelik her yeni erişim engeli kararı, bir önceki kararın ardından oluşan tepkinin sınırlarını biraz daha test ediyor. Karşısında karar vericilere geri adım attırabilecek kadar güçlü bir tepki oluşmadığında ise bir sonraki kararın kapsamı genişliyor, şiddetin dozu artıyor.
Başka bir deyişle, bugün T24 hakkında verilen karar bir anda ortaya çıkmadı. Ona gelene kadar aşılması gereken pek çok eşik vardı ve o eşiklerin büyük bölümü yeterince dirençle karşılaşılmadan aşıldı.
Engellenen sadece bağımsız basın da değil
Eşiğin kolay aşılmasındaki bir diğer faktör, yani sansüre karşı çözüm arayışı için “iş işten geçti” diye düşünmemin ikinci nedeni de basının, erişim engelinin yalnızca başta kendileri olmak üzere önde gelen muhalif sivil toplum kuruluşları, aktivistler, politikacılar, sanatçılar, yazarlar ve benzerlerine uygulandığını düşünmesi. Oysa bu doğru değil.
Örneğin, bendeki verilere göre, 2025’te erişim engeli getirilen 2 bini aşkın sosyal medya hesabı içinde gazetecilere ait olanların sayısı yaklaşık 80. Buna, yukarıda bahsettiğim diğer grupları eklediğimizde de bu sayı 200’ü dahi bulmuyor.
Bugün, eylül ayı itibarıyla erişime engellenen hesapların çoğunluğu da yine sıradan yurttaşlara ait hesaplardan oluşuyor. Hatta bunların içinde Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) seçmenleri de var.
Örneğin, her ne kadar sonradan silmiş olsa da iktidara yakınlığıyla bilinen sosyal medya fenomeni N. Çaydan bile bu duruma X hesabından yaptığı şu paylaşımla tepki gösterdi:
“İfade hürriyetini önemsiyorum, önemsemesem bu pamuk ipliğine bağlı topa girmem. Gazeteciliği de bütün sansürlere karşı sessiz kalayım diye okumadım. Bu olaylar zerre umurunda olmayan arkadaşlara şu kadar söyleyeyim: Yarın sizin de başınıza gelebilir. [...] Erişim engeli getirilen hesapların çoğu, şahsım hakkında sert sözlerde bulunsa da ben o insanların ömür boyu susmasını istemiyorum. Haber alma ve eleştirme hürriyeti onların da hakkı.”
Diğer örneklerin birkaçını da Medyascope’un şu haberinden okuyabilirsiniz.
Dolayısıyla meselenin genel olarak yurttaşlar üzerinden değil de yalnızca basın ve öne çıkan muhalif figürler üzerinden ele alınması, sansürün boyutunun büyüklüğünü gölgeliyor.
Çözüm önerileri ne kadar çözüm içeriyor?
Bu eksik okuma da çözüm arayışlarına doğrudan yansıyor.
Öyle ki şu ana dek sosyal medyada en öne çıkan çözüm, engellenen hesabın yerine yenisini açmak. Fakat bu yöntem iyi niyetli bir çaba olmakla birlikte hem çözüm değil hem de erişim engelinin kanıksanması neden oluyor. Zira eylül ayı itibarıyla engellenen hesaplar arasında daha önce engellenen hesaplar yerine açılan yeni hesaplar da önemli bir yer kaplıyor.
Sunulan bir diğer çözüm de VPN kullanmak. Ancak otoriteler için VPN servislerini engellemek de zahmetli bir iş değil. Kaldı ki Aralık 2023’ten beri 16 VPN servisinin internet sitesi Türkiye’den erişime engellenmiş durumda. Uygulamaları, mobil uygulama mağazalarından indirilebilir durumda olsa da bu engel, erişim engeline karşı VPN tercih edenlere de önemli bir mesaj. Dolayısıyla tıpkı yeni hesap açmak gibi VPN servislerini tercih etmek de geçici bir özgürlük alanı sunuyor.
Bluesky gibi farklı bir sosyal medya platformuna taşınmak da sunulan bir diğer çözüm önerisi ancak orası da erişim engelinden uzak ve buna direnç gösterebilen bir platform değil. 2025’in şubat ve mart aylarında Türkiye’de X’ten Bluesky’a büyük bir göç başladı ancak bu kısa sürdü. Zira aynı yılın nisan ayı itibarıyla Bluesky hesapları hakkında da erişim engeli kararları verildi ve platform da bunları hemen uyguladı. Netice itibarıyla 59 Bluesky hesabına erişim engellendi ve herkes tekrar X’e döndü.
Yazının başında da söylediğim gibi bağımsız medya ve sivil toplum kuruluşları, özellikle eylül ayı itibarıyla uygulanan ve hâlâ da süren erişim engelini ilk kez bu denli büyük bir tehlike olarak ele almaya başladı. Bu nedenle çözüm arayışı konusunda da son derece kararlı bir duruş sergiliyorlar. Bu kapsamda da iki öneri öne çıkıyor:
Sosyal medyada dillendirilen birinci öneri, bir internet sitesi kurup erişim engeli getirilen haberleri burada yeniden yayımlamak. Ben bunu da doğru bir çözüm olarak görmüyorum. Dijital dünyada erişim engeli şeklinde maruz kaldığımız hak ihlaline karşı yine dijital ortamda yapacağımız hiçbir girişim/organizasyon bir çözüm değil. Çünkü internet bütünüyle erişim engeline başvuran otoritelerin kontrolünde ve dolayısıyla ilgili internet sitesini engellemek de ilk başvurulan yöntem olacak.
Kaldı ki ne internet medyası ne de basılı gazeteler yeterince okunuyor. Yalnızca çok sınırlı bir kitle düzenli olarak internetten haber okuyor. Tecrübeme dayanarak, erişim engeli getirilen haberlerin büyük bir çoğunluğunun da ilk yayımlandığında değil, erişim engeli getirildiğinde gündem olduğunu da belirtmeliyim. Ayriyeten burada sorun da habere yeniden ulaşmak değil, haber hakkında erişim engeli kararı verilmiş olması zaten.
Hepsinden öte, son dönemde erişim engeli getirilenler de haberler değil, direkt o haberlerin paylaşıldığı sosyal medya hesapları esasen.
Sosyal medyada dillendirilen ikinci öneri de gazeteciler, ulusal ve uluslararası basın meslek örgütleri, farklı alanlarda çalışan sivil toplum kuruluşları ve hukukçulardan oluşan bir platform kurmak. Bu platformla amaçlanan ise bu grupların yer aldığı bir basın açıklaması yapmak. Bu, benim kısmen katıldığım bir öneri.
Katıldığım kısmı, çözüm arayışını sanal dünyanın, dijital medyanın dışına çıkarmayı teklif ediyor olması. Çünkü bizler, birer “sosyal medya kullanıcısı”ndan önce hakları olan yurttaşlar, insanlarız. Dolayısıyla haklarımıza yönelik bu saldırıyı, kent merkezinde yapılacak bir basın açıklamasıyla dillendirmek başvurduğumuz ilk yol olmalı.
Katılmadığım kısmıysa şurada başlıyor: Bu basın açıklamasının şimdilik sadece gazeteciler, ulusal ve uluslararası basın meslek örgütleri, farklı alanlarda çalışan sivil toplum kuruluşları ve hukukçulardan oluşan kişilerin katılımıyla yapılması öneriliyor.
Ancak bu, sosyal medya hesabı erişime engellenen sıradan yurttaşları çemberin dışına itiyor. Halbuki yukarıda da bahsettiğim gibi erişim engeli mağdurları arasında çoğunluğu onlar oluşturuyor. Dolayısıyla bu hem kapsayıcı olmayacak hem de sansürün boyutu ve oluşan tepkiyi olduğundan daha zayıf gösterecek. Fakat böyle olması da beni şaşırtmaz çünkü mesele çözümü göremiyor olmaları değil, problemi göremiyor olmaları.